نرم افزار جامع التفاسير نور - مذهبی - قرآن

مقدمه
نرم افزار جامع التفاسير نور، جديدترين محصول قرآني مرکز تحقيقات کامپيوتري علوم اسلامي است. اين نرم افزار، پس از عرضه به سرعت جاي خود را در ميان قرآن پژوهان و محققان علوم اسلامي باز کرده و از رقباي خود در عرصه نرم افزارهاي قرآني پيشي گرفته است.
اين برنامه به دليل برخورداري از ترجمه ها و تفاسير متعدد و امکانات متنوع پژوهشي و کاربردهاي ويژه اي که براي هم علاقه مندان به معارف قرآن دارد، در سيزدهمين نمايشگاه بين المللي قرآن کريم عنوان نرم افزار برتر را از آنِ خود کرد.
برنامه جامع التفاسير نور، از ابتدا به منظور ارائه کتابخانه جامع ترجمه و تفسير قرآن و پاسخگويي به نيازهاي قرآن پژوهان طراحي و توليد شد و گرچه در کنار انبوه ترجمه ها و تفاسير قرآن بخش هاي قرائت، تلاوت هاي مجلسي و نگارخانه نيز در نظر گرفته شده بود، اما هيچ يک از اين امور جنبه پژوهشي آن را تحت الشعاع قرار نداد.
در طراحي نرم افزارهاي پژوهشي دو رويکرد کلي قابل تصوّر است يکي: متن محوري و ديگري پژوهش محوري. در رويکرد متن محوري آن چه مورد اهتمام است، ارائه تعداد بيشتري از متنون مربوط به يک رشته علمي همراه با امکانات ويژه بازيابي اطلاعات آن‌ها است.
اما در رويکرد پژوهش محوري، افزون بر ارائه متون پژوهشي، به نيازهاي پژوهشگر نيز توجه مي شود و به عبارتي امکانات و محتواي نرم افزار بر اساس فرآيند پژوهش و نيازهاي علمي پژوهشگر در هر مرحله طراحي و تنظيم مي گردد.
با بررسي امکانات و قابليت هاي متني نرم افزار جامع التفاسير نور مي توان به اين باور رسيد که اين نرم افزار پژوهشي با رويکرد متن محوري طراحي شده است و تلاش دست اندرکاران آن بيشتر به ارائه متون تفسيري افزون تر و فراهم سازي قابليت هاي متنوع جستجو و بازيابي اطلاعات مندرج در آن‌ها معطوف بوده است.
در اين نوشتار، در صدد هستيم با بررسي مجدّد اين نرم افزار، به شناسايي آن دسته از امکانات و محتواهاي مورد نياز قرآن پژوهان بپردازيم که جاي آن‌ها در برنامه فعلي جامع التفاسير نور (نسخه 2) خالي است؛ به عبارت ديگر، به اين سؤال پاسخ دهيم که اگر در نسخه بعدي نرم افزار قرار باشد به اين کتابخانه بي بديل قرآني امکاناتي افزوده شود و  قابليت هاي پژوهشي آن را افزايش دهد، به چه اموري بايد توجه کرد؟
براي پاسخگويي به اين سؤال، ابتدا قابليت هاي پژوهشي موجود در اين نرم افزار را به اختصار معرفي مي کنيم و آن گاه به قابليت هاي پيشنهادي که براي تبديل شدن آن به يک نرم افزار مطلوب براي قرآن پژوهان مورد نياز است، مي پردازيم.

1. امکانات پژوهشي موجود در برنامه 
برنامه جامع تفاسير نور داراي امکانات پژوهشي بسياري است که برخي از آن‌ها ويژه نرم افزارهاي نور است و بعضي ديگر از اختصاصات اين برنامه است و براي نخستين بار در برنامه‌هاي نور گنجانده شده است. گستردگي امکانات پژوهشي اين برنامه موجب شده است تا همه قرآن پژوهاني که در رشته‌هاي مختلف قرآني به تحقيق مي پردازند، هميشه خود را نيازمند اين برنامه ديده و تحقيق خود را بدون مراجعه به اين برنامه ناتمام  بدانند. برخي از امکانات پژوهشي موجود دراين برنامه عبارت است از:
گستردگي محتواي برنامه
در اين برنامه مهم ترين و معتبرترين تفاسير شيعه و سني گنجانده شده است‌. به جرأت مي توان گفت چنين حجمي از تفاسير و ترجمه هاي قرآني تاکنون در هيچ  يک از نرم افزارهاي اسلامي توليد شده در داخل و خارج کشور يک جا جمع نشده است‌. اين امر به تنهايي بسياري از نيازهاي  قرآن پژوهان را برطرف مي کند‌.
 در اين نرم‌افزار متن كامل 400 عنوان كتاب در1772 جلد كه افزون بر متن كامل قرآن كريم، ‏شامل 237 عنوان تفسير فارسى و عربى است، وجود دارد‌. برخى از مهم‏ترين كتب تفسيرى برنامه عبارت‏اند از:
من وحى القرآن (24 جلد)، التبيان فى تفسير القرآن (10 جلد)، نور الثقلين (5 جلد)، كشف الاسرار و عدة الابرار (11 جلد)، التفسير المنير فى العقيدة و الشريعة و المنهج (32 جزء)، الميزان فى تفسير القرآن (20 جلد)، البرهان فى تفسير القرآن (5 جلد)، مجمع البيان فى تفسير القرآن (10 جلد)، من هدى القرآن (18 جلد)، التفسير الفرقان (30 جزء)، تفسير روض الجنان (20 جلد)، تفسير نمونه ( 27 جلد)، تفسير منهج الصادقين (10 جلد).
  73 عنوان ترجمه فارسى شامل 21 ترجمه برگرفته از تفاسير كه براى نخستين بار به صورت مستقل عرضه مى گردد و  50 ترجمه در 25 زبان ديگر نيز در اين برنامه گنجانده شده است‌.
7 فرهنگ‏نامه قرآنى از جمله: التحقيق فى كلمات القرآن الكريم، قاموس قرآن، مفردات راغب و ترجمه آن و  لغت‏نامه عربى به فارسى به نام «فرهنگ ابجدى» از ديگر امکانات متني اين برنامه است.
آيات در تفاسير
تمامى آيات موجود در متون تفسيرى، از آيه كامل گرفته تا قسمتى از آن، توسط برنامه استخراج گرديده است. كاربر با گزينش يك آيه مى تواند به تمامى جايگاه‏هاى آيات در متون تفسيرى، چه در ذيل تفسير همان آيه و يا در بخش هاى ديگر كه به صورت شاهد آورده شده است، دسترسى داشته باشد.
جستجوي پيشرفته
جستجوى ساده و تركيبى در متن و فهرست، از توانمندي‌هايى است كه محقق را در مسير كاوش در متون برنامه و سامان‏دهى امر پژوهش يارى مى‏رساند. افزون براين، از طريق دامنه كتابى، آيه‏اى و جلدى مى‏توان كتب برنامه را به عنوان و يا عناوين خاصى محدود كرد و روند محدودسازى را تا حدّ جلد مورد نظر، سوره و يا آيه‏اى خاص دنبال نمود.
بخش قرآن‏ کتابخانه
بيشتر نيازهاى يك پژوهشگر قرآنى، در اين بخش قابل دسترسى مى باشد. اين امكان با همزمانى نمايش قرآن، ترجمه‌ها و تفاسير با امكان سفارشى كردن فهرست كتب ترجمه و تفسير، تحقق يافته است. همچنين كاربر مى تواند تجزيه و تركيب هر آيه را در اين قسمت مشاهده نمايد. اين امكان مفيد (بخش قرآن کتابخانه) را در واقع مى‏توان تركيبى از دو قسمت تفسير و ترجمه دانش‏نامه دانست.
اتصال كلمات به لغت نامه‌ها
با اتصال كلمات متون موجود در برنامه به 7 لغت نامه معتبر عربى به عربى (لسان العرب، مجمع البحرين، العين، المفردات فى غريب القرآن، التحقيق فى كلمات القرآن الكريم، قاموس قرآن و فرهنگ ابجدى) كاربر به راحتى مى تواند از طريق ريشه واژه مورد نظر، به معناى آن دسترسى پيدا كند.
 دانشنامه جامع و چند منظوره
از  بخش هاى مهم برنامه، دانش‏نامه است كه بر محور انتخاب يك آيه از طريق نشانى آيات و يا جستجوى در آيات استوار است. اگر كاربر نشانى آيه مورد نظر خود را داشته باشد، از طريق كارتابل نمايش مى تواند به تمامى امكانات دانش‏نامه بر محور آن آيه دسترسى پيدا كند. همچنين كاربر مى تواند با جستجوى تركيبى و پيشرفته در كلمات قرآن، آيات مورد نظر خود را يافته و در محيطى كاملا مستقل از محيط نمايش، از امكانات پژوهشى دانش‏نامه برخوردار گردد؛ به بيان ديگر، چنانچه كاربر كارتابل نمايش را فعال سازد، ساير قسمت هاى دانش‏نامه؛ يعنى: ترجمه، تفسير، حديث و نگارخانه، مبتنى بر آيه انتخابى خواهند بود و اگر كارتابل جستجو فعال باشد، ديگر بخش هاى دانش‏نامه مبتنى بر حاصل جستجوى انجام شده مى باشند.
 تفکيک علمي روايات تفسيري ‏
پيوند ميان قرآن كريم و احاديث اهل بيت (ع) موجب شده تا در اين برنامه، تطبيق متقابل آيات و روايات به گونه‏اى كارآمد فراهم آيد. از اين رو، با توجه به تفاسير روايى موجود در برنامه، از جمله: البرهان، كنز الدقائق و نورالثقلين، اين ارتباط از جنبه‏هاى مختلف نشان داده شده است؛ چنان كه با انتخاب هر آيه يا سوره مى‏توان در باره فضايل، تفسير واژه‌ها، آداب قرائت، اسباب نزول آيات و سوره‏ها، در مورد رواياتى كه به تفسير آيه و يا فرازى از آن پرداخته‏اند و يا در باره احاديثى كه به طور موضوعى به آيات نظر دارند و همچنين در باره رواياتى كه به گونه‏اى با آيه انتخابى ارتباط دارند، به اطلاعات مفيدى دست يافت. بديهى است كه وجود اين امكانات در برنامه، به سامان‏دهى پژوهشهاى قرآنى كمك شايانى مى‏كند.
اعلام شأن نزول‏
به جهت اهميتى كه اسباب نزول در تحقيقات قرآنى دارد، فهرست الفبايى اعلام موجود در اسباب نزول آيات كه در تفاسير انتخابى آمده است، در اين برنامه ارائه گرديده است. كاربر با انتخاب هر اسم از اين فهرست، ضمن دسترسى به متن كامل آيه و اسباب نزول مربوط به آن، از نشانى كامل محل واقع شده آن اسم در متون برنامه نيز اطلاع مى‏يابد و همچنين كاربر مى‏تواند نشانى‏هاى موجود را بر اساس نام كتاب يا آيه مرتب نمايد.
 امکانات پژوهشي مشترک
 امکانات پژوهشي موجود در ساير برنامه‌هاي نور نيز در اين برنامه گنجانده شده است‌. از جمله بايد به قابليت علامت گذارى در متن‌،  تعليقه بر متن‏‌، نمايه بر متن‏ و رنگى كردن متون‏ اشاره کرد. اين امکانات اگر به درستي مورد توجه و استفاده محققان قرار گيرد،  بسياري از  مشکلات  فرا روي  آن‌ها را در فرآيند پژوهش هموار مي سازد.

2. پيشنهاد امکانات پژوهشي جديد
تغيير ساختار محتواي برنامه
جامعيت معارف قرآني به گونه اي است که هر قرآن پژوهي به ناچار درهنگام تحقيق بايد به سايرمنابع اصلي علوم اسلامي و علوم مرتبط با معارف قرآني مراجعه نمايد. به همين دليل در کتب تفسيري قديم براي مفسر قرآن، آشنايي با علوم بسياري از جمله: کلام‌، تاريخ‌، فقه‌، لغت‌، اشتقاق‌، منطق و بيش از ده علم ديگر را ضروري مي دانستند‌.
اگر به نرم‌افزار جامع التفاسير نور از اين منظر نگاه کنيم:  لازم است منابع زير به آن افزوده شود :
1. جاي بيش از 100 عنوان ترجمه کامل و ترجمه بخشي از قرآن و50 عنوان تفسير مهم فريقين که محل مراجعه محققان است، در اين نرم‌افزار خالي است.
2. يکي از مباحثي که ترجمه پژوهان و مفسران قرآن در مسير پژوهشي خود به شدت به آن نيازمندند‌، مباحث مطرح شده در کتب علوم قرآن است‌. همان گونه که اهل فن مي دانند، اصولا علوم قرآن شامل مباحثي است که موضوع آن‌ها خود قرآن است و پيش نياز تفسير قرآن محسوب مي شوند. از اين رو، طبيعي است که در نرم افزار تخصصي تفسير قرآن منابع اصلي و مهم علوم قرآن ازجمله: الاتقان، البرهان و التمهيد گنجانده شود.
3. ارائه متن کامل کتاب هاي اصلي و مرجع در زمينه تاريخ اسلام، فقه، اصول، فلسفه، اخلاق، رجال و حديث در نرم افزار جامع تفاسير نور نيز بايسته است. ارائه اين کتب که مجموع آن‌ها  به 100 مجلد نمي رسد و تمامي آن‌ها در برنامه‌هاي نور موجود است، مشکل خاصي براي  مرکز تحقيقات کامپيوتري علوم اسلامي به وجود  نمي آورد.
4. يکي از امکانات خوب نرم افزارجامع تفاسير نور، وجود تعدادي از کتب لغت تخصصي قرآني مانند مفردات راغب است.  به اين مجموعه بايد برخي کتب لغت ديگر را که براي قرآن پژوهان از اهميت ويژه اي برخوردار است،  افزود. از اين دست مي توان به  کتب فروق اللغه‌، وجوه و نظائر وغريب القرآن  اشاره کرد‌.
5.افزودن برخي از دائره المعارف هاي قرآني که ديدگاه قرآن را پيرامون يک موضوع  به طور منسجم  و تحليلي ارائه مي دهند يکي ديگر از بايسته‌هاي متني  نرم افزار جامع تفاسير نوراست. از اين قبيل مي توان به دائره المعارف مرکز فرهنگ و معارف قرآن  که شامل بيش از 3000 مدخل قرآني است،  اشاره کرد.
6. فرهنگ نامه هاي موضوعي قرآن امکان بسيار مناسبي براي پژوهش هاي موضوعي در معارف قرآن فراهم مي کنند. بيش از 10 عنوان فرهنگ و معجم موضوعي از قرآن کريم در ايران  و جهان اسلام منتشر شده است که گزينش برخي و ارائه متن  آن‌ها در اين برنامه نرم‌افزاري، کمک قابل توجهي به جامعيت آن مي کند‌.
 7. به دليل آن‌که داستآن‌هاي بني اسرائيل و عقايد مسيحيان بارها در قرآن بيان گشته و به نقد و بررسي گذاشته شده است، ارائه متن کتاب مقدس (عهد عتيق و جديد)‌،  قاموس کتاب مقدس و برخي از پژوهش‌هاي مهم درزمينه يهوديت و مسيحيت  براي مراجعه و آشنايي  پژوهشگران با محتواي آن‌ها بايسته است. به ويژه که پژوهش هاي تطبيقي بين قرآن و عهدين يکي از گرايش هاي مهم در قرآن پژوهي است و بدون دسترسي به متن کامل آن‌ها با امکان بازيابي گسترده‌، امکان انجام  پژوهشي هاي جامع و کاربردي  در اين زمينه ميسر نيست.

 فهرست درختي دستي
يکي از امکانات مورد نياز محققان در مسير پژوهش، امکان تهيه فهرست درختي  از يافته‌هاي پژوهش است.  براي  کامل تر شدن قابليت هاي پژوهشي  جا دارد اين قابليت نيز طراحي و در اختيار کاربران برنامه قرار گيرد‌. توضيح آن‌که‌، در هر پژوهش‌، پس از فيش برداري و گردآوري مطالب‌، پژوهشگر بايد يافته هاي پژوهشي خود را در يک ساختار درختي  ارائه دهد و مطالب پراکنده خود را به آن متصل کند. در اين مرحله، ترسيم فهرست درختي مطالب به صورت دستي ضرورت مي يابد تا اطلاعات، نظم منطقي خود را باز يابند‌. اين قابليت با اتصال به بخش نمايه زني و حاشيه نويسي برنامه،  امکانات پژوهشي برنامه را  کامل تر مي کند.

 جست وجوي موضوعي در فهرست درختي کتب
 در قسمت نمايش کتابخانه  برنامه‌، متن مربوط به تفاسير و ترجمه‏هاى گوناگون موجود در برنامه قابل مشاهده است. كاربرمى‏تواند ضمن استفاده از امكانات متنوع پژوهشى در اين قسمت، به تحقيق در متن مورد نظر خويش بپردازد و به وسيله دو فهرست درختى و گزينشى به راحتى مطلب دلخواه خود را بيابد. قابليت مقايسه به پژوهشگر امكان مى‏دهد كه متن دو كتاب مختلف را با يكديگر تطبيق دهد و حوزه تحقيق خود را به گونه‏اى مطلوب توسعه بخشد.
در اين قسمت‌، با استفاده از فهرست گزينشي و به کمک کارکترهاي عمومي  پژوهشگر مي تواند برخي از جستجو‌هاي موضوعي ساده را در فهرست مطالب کتب برنامه انجام دهد. براي مثال، اگر کلمه «شرک» را  تايپ کنيد، هر کلمه اي که در فهرست مندرجات کتب داراي  حروف  ش - ر - ک  باشد،  مانند : مشرک‌، الشرک‌، المشرکين و‌... نمايش داده مي شود.
اما اين جستجوي موضوعي نه جامع است و نه مانع؛ مثلاً اگر کاربر بخواهد آثار شرک را جستجو کند، تنها به چند عبارت محدود که دقيقاً از اين واژه استفاده کرده اند، مي تواند دست يابد. در صورتي که  با  موضوع بندي کردن فهرست ها  به کمک  کارشناسان معاونت تحقيقات مرکز،  امکان  پژوهشي فوق العاده اي براي کاربر فراهم مي آيد. در غير اين صورت، دست کم مي توان از فهرست موضوعي  برخي از تفاسير که در بازار موجود است، در کنار فهرست گزينشي آن‌ها  استفاده نمود. از اين دست مي توان به فهرست موضوعي تفسير نمونه و الميزان اشاره کرد.

 دسته بندي علمي کتب در دامنه نمايش  
يكى ديگر از ويژگي هاى اين قسمت، دامنه نمايشى است كه در آن امكان مرتب سازى و محدود كردن كتب برنامه بر اساس: نام كتاب، مؤلف، قرن، زبان، مذهب و نيز نوع ترجمه و تفسير همچون: اعتقادى، روايى، عرفانى، فقهى و كلامى بودن آن‌ها، براى كاربر فراهم مى‏باشد. در ضمن، امكان تغيير اولويت نمايش كتب انتخابى نيز در اختيار كاربر قرار دارد.
دامنه نمايش بين بخش کتابخانه و دانشنامه مشترک است  و در آن  دو نکته قابل تذکر است:  نخست آن‌که در دامنه کتاب  برخي برنامه هاي پيشين نور، مانند  جامع الاحاديث نور امکان مرتب سازي و گزينش کتب برحسب گرايش وجود داشت. مثلاً کتب رجالي يا تفسيري با انتخاب يک گزينه از ساير کتب جدا مي شدند و بقيه کتاب ها از فهرست حذف مي شدند. اين امکان به پژ وهشگر اجازه مي دهد برحسب نوع  تحقيق کتاب‌هاي مورد نظر خود را انتخاب کند‌. گرچه در اين برنامه نيز امکان گزينش کتاب ها وجود دارد، اما اين امر به دليل دستي بودن  کند تر انجام مي شود؛ افزون بر آن‌که در حالت سابق امکان‌، کاربر به نوعي از راهنمايي کارشناسان برنامه نيز  بهره مند مي شد‌.
نکته ديگر درباره ستون موضوع  در دامنه کتاب است که معلوم نيست براساس چه قاعده اي تنظيم شده است‌. اين ستون آش شلمه قلمکاري است که همه چيز در آن يافت مي شود‌. توضيح آن‌که : اکثر کتب موجود در برنامه جامع تفاسير نور، کتب تفسير و ترجمه قرآن است. کتاب هاي تفسيري بر اساس روش‌، گرايش و سبک، تقسيم بندي مي شوند و ترجمه‌هاي قرآن نيز براساس روش و سبک قابل  تفکيک مي باشند‌. روش‌هاي ترجمه به تحت اللفظي‌، معادل، معنايي‌، آزاد و ساختاري تفکيک شده اند و سبک‌هاي ترجمه نيز بر اساس مخاطب‌، سطح علمي‌، آهنگ و غيره تفکيک شده اند‌. اين اصطلاحات ميان متخصصان علوم  قرآني عباراتي شناخته شده و رايج اند و براي نمونه کتب  تفسير بر همين اساس در منابع معتبري مانند «المفسرون حياتهم ومنهجهم» طبقه بندي شده  و يا  کليه ترجمه هاي شناخته شده قرآن بر اساس روش‌، در دائره المعارف قرآن کريم  فهرست شده اند‌. 
 در بخش موضوع  دامنه کتب،  ضمن آن‌که از برخي روش ها و سبک‌ها غفلت شده است‌، اکثر موارد ذکر شده  نيز نادرست ميباشند‌. مثلاً درموضوع بندي ترجمه‌هاي قرآن‌، هيچ نامي از ترجمه‌هاي معادل  يا معنايي به ميان نيامده و ترجمه آقاي فولادوند که  نزد همه ترجمه پژوهان  به عنوان ترجمه اي معادل شناخته شده،  در رديف ترجمه‌هاي آزاد قرار گرفته است‌.
 شايسته بود کارشناسان برنامه با مراجعه به کتب  معتبر و بهره مندي از نظرات متخصصان امر، نسبت به تقسيم بندي دقيق و درست کتب برنامه  اقدام مي کردند‌. در اين صورت، زمينه مناسبي براي بسياري از پژوهش هاي قرآني فراهم مي آمد. براي مثال، اگر محققي در صدد بررسي و مقايسه ترجمه‌هاي آزاد قرآن بود، مي توانست  با راهنمايي  برنامه ضمن شناسايي اين دسته از ترجمه‌ها‌، به طور دلخواه به تنظيم آن‌ها بپردازد.
دسترسي به مطالب عمومي سوره‌ها
محقق با استفاده از قابليت هاى قسمت تفسير بخش دانشنامه  مى‏تواند كتاب و يا كتاب هاى مورد نظر خود را برگزيند و  آن گاه به پژوهش در متون تفسيرى برنامه بپردازد. در اين بخش، ويژگى سرآيه به كاربر امكان مى‏دهد كه به ابتداى جايگاه دقيق تفسير آيه دلخواه خويش در متون تفاسير انتقال يابد و به تحقيقات خود سرعت مطلوب‏ترى ببخشد. از اين رو، هر آيه قرآن به محل شروع تفسير آن درمتون كتب برنامه متصل گرديده و پژوهشگر به راحتى مى‏تواند به تفسير هر يك از آيات دسترسى داشته باشد.
 اما اگر کاربر  بخواهد به مطالبي که  به  طور معمول مفسران در ابتداي هر سوره بيان مي کنند، دست يابد هيچ چاره اي جز جستجوي دستي و عقب و جلو کردن متن  ندارد. در صورتي که اگر گزينه «سر سوره» نيز همانند «سر آيه » در برنامه گنجانده مي شد، اين مشکل برطرف مي گشت‌.
پژوهشهاي مبتني بر ترتيب نزول آيات
مطالعه قرآن به ترتيب نزول آن، اين موفقيت را فراهم مي کند که قرآن را در فضاي واقعي خود به ترتيب طبيعي و تدريجي مطالعه و بررسي کنيم و به تفسير عميق و دقيق از آن دست يابيم، اين امر  اصطلاحاً با «تاريخ گذاري» قرآن  ميسر مي شود. تاريخ گذاري قرآن  معيار مناسبي براي تصحيح روايات اسباب نزول، سور مکي و مدني، تاريخ و قصص امت‌هاي پيشين و آشنايي با اصيل ترين سيره نبوي است. با پرداختن به ترتيب نزول سور قرآني، مي توان تاريخچه اي مستند از متن قرآن کريم به دست آورد و بسياري از مباحث تحريف شده را با ارجاع به معارف قرآني مورد بررسي مجدد قرار داد.
با آن‌که طراحان نرم‌افزار جامع تفاسير نور در گزينش منابع تفسيري، به تفاسير نگاشته شده به ترتيب نزول توجه داشته اند  و تفاسيري همچون «الحديث»و «بيان المعاني» در برنامه گنجانده شده است‌، اما براي پژوهشگراني که مايل اند قرآن را به اين شيوه مطالعه و بررسي  نمايند، امکانات مناسبي فراهم نکرده اند. به اين منظور، مي توان امکانات و قابليت‌هاي زير را در اين نرم‌افزار گنجاند:
- امکان مرتب سازي سوره‌ها به ترتيب نزول براساس فهرست  تصحيح شده ابن عباس توسط آيت الله معرفت؛
- امکان مرتب سازي آيات مرتبط با يک موضوع – مانند: حجاب‌، جهاد و مبارزه با ربا خواري - به ترتيب نزول  همراه با امکان مراجعه به تفاسير مربوطه؛
- قابليت دستيابي به امکانات فوق، براساس ديدگاه‌هاي اجتهادي کاربر در زمينه ترتيب نزول آيات و يا انتخاب مبناي ديگري غير از ترتيب نزول مشهور؛
-ارائه منابعي براي انجام پژوهش در زمينه تفسير به ترتيب نزول  مانند : تاريخ گذاري قرآن (نکونام)، سيرتحول قرآن (بازرگان )، سيره النبي (محمد عزه دروزه)، پيامبري و انقلاب (جلال الدين فارسي).

پژوهش هاي مبتني بر ساختار آيات 
نظريه «هدفمندى سوره‏هاى قرآن» از مباحثى است كه در سال‏هاى اخير مورد توجه خاص قرآن‌پژوهان و مفسران قرار گرفته است. بر اساس اين نظريه، هر سوره داراى يك هدف اصلى است و محتواى سوره با فصل‏ها و مقاصد فرعى قابل تفكيك است. هر دسته از آيات به لحاظ تناسب درونى و ارتباط نزديكى كه با يكديگر دارند، ذيل يك فصل قرار مى‏گيرند. اين فصل‏ها در يك نكته اساسى كه هدف و غرض اصلى سوره را تشكيل مى‏دهد، مشترك‌اند. بنا بر اين، لازمه طبيعى اعتقاد به هدف مندى سوره‏ها، اين است كه به ارتباط منطقى آيات با يكديگر معتقد باشيم؛ به گونه‏اى كه بتوان در يك نمودار درختى، همه آيات را از طريق محورها و عناوين فرعى به يك عنوان و موضوع اصلى متصل ساخت.
با ترسيم نمودار درختى سوره‌ها مى‏توان پژوهش‌هاي گسترده اي را درحيطه معارف و علوم قرآني ساماندهي کرد و مسير آموزش ِتفسير قرآن را تسهيل نمود. انجام پژوهش‌ها يي به منظور حل اختلافات تفسيري‌، شناسايي روايات جعلي شأن نزول‌، مقابله با برخي از شبهات خاورشناسان و بررسي روش قرآن در طرح معارف  ديني را از  دستاورد‌هاي  ترسيم ساختار سوره ها بر شمرده اند. (*)
گروهي از تفاسير معتبر شيعه و سني  به ساختار سوره‌ها توجه و اهتمام نشان داده اند‌. از اين دست مي توان تفسير الميزان‌، من وحي القرآن , کاشف‌، الاساس في التفسير‌، تفسير القرآن الحکيم (الخفاجي)‌، النظم الفني في القرآن‌، المنهج البنايي في التفسير‌، في ظلال القرآن، را نام برد. با استفاده از اين تفاسير مي توان ساختار سوره‌هاي قرآن را ترسيم نمود و با قراردادن آن‌ها در برنامه و مرتبط نمودن آيات به ساختار‌، پژوهشگران را از فوايد بسيار آن بهره مند نمود. گفتني است که منابع  مذکور در ترسيم ساختار سوره‌ها‌، همدل و هماهنگ نيستند و بايد همانند ترجمه‌هاي گوناگون برنامه به طور مجزا به آيات وصل شوند‌.
 انتقال نمايه‌ها همراه با متن به يادداشت
امکان نمايه زني يکي از امکانات پژوهشي برنامه‌هاي  نور است. با استفاده از اين امکان مى‏توان براى قسمت‏هاى مختلف متن كتاب‏ها، عناوينى انتخاب کرد و در زمان لزوم به آن‌ها مراجعه نمود. يك موضوع را مى‏توان در متن‏ها و كتاب‏هاى متعدد استفاده كرد و برنامه به طور خودکار آن‌ها را منظم مي کند و در صورت تمايلِ کا ربر، همه نمايه و نشاني آن‌ها به بخش يادداشت منتقل مي شود؛ اما متن کتاب  نه به قسمت يادداشت منتقل مي شود و نه در هنگام چاپ در اختيار کاربر قرار مي گيرد؛  در حالي که پژوهشگران نياز بسياري به اين امکان دارند. و با کمک آن به راحتي و  با سرعت بيشتري  مي توانند پژوهش‌هاي خود را سامان دهند.
جداسازي پژوهش‌هاي  قرآني مفسران
يکي از اقدامات شايسته توليد کنندگان برنامه جامع التفاسير نور اين است که ترجمه قرآن  موجود در برخي از تفاسير را به طور جداگانه در بخش ترجمه هم ارائه داده اند يا احاديث شأن نزول و فضائل، موجود در برخي تفاسير از طريق بخش حديث دانشنامه ارائه شده اند. در همين راستا، مي توان برخي ديگر از پژوهش هاي ارزنده مفسران را که براي پژوهشگران از اهميت تحقيقاتي برخوردار است، به صورت مجزا ارائه داد. مثلاً بخش واژگان  در تفاسيري مانند: مجمع البيان‌، الميزان‌، التبيان و بسياري ديگر از تفاسير، ارزش ارائه جداگانه دارند. همچنين مباحث بلاغي‌، تجزيه و ترکيب آيات را  نيز مي توان جداگانه ارائه نمود.
 تجزيه و تركيب‏ جامع و فعال
در برنامه جامع تفاسير نور براي نخستين بار، امکان دسترسي به  تجزيه و تركيب كل آيه فراهم شده است‌.اين امکان که با مرتبط شدن کتاب الجدول به آيات فراهم آمده‌، براي پژوهش هاي تفسيري و ادبي بسيار سودمند است. براي افزايش کارايي اين بخش، افزودن دو امکان ديگر نيز بايد در دستور کار قرار گيرد: نخست، فراهم آوردن  امکان دسترسي به ساير کتب تجزيه و ترکيب  مانند: اعراب القرآن و بيانه، اعراب القرآن (نحاس )، اعراب القرآن الکريم (دعاس ) و بخش الاعراب مجمع البيان.
دومين اقدام بايسته‌، فعال شدن بخش تجزيه و ترکيب  بر متن قرآن است؛ به اين معنا که نشانگر موس روي هر واژه اي  توقف کرد‌، جايگاه نحوي آن  به صورت هينت نمايش داده شود‌.
افزودن بخش معاني و بيان 
يکي از مهم ترين وجوه اعجاز قرآن، جنبه ادبي و بلاغي آن است‌. توجه به وجوه بلاغي و صنايع ادبي به کار رفته در آيات براي ترجمه و تفسير قرآن تأثير بسزايي دارد. شايسته است با استفاده ازمنابع معتبر، بخش معاني و بيان نيز با امکاناتي همچون  بخش تجزيه و ترکيب در اختيار محققان قرار گيرد.
مستند سازي و تکميل كتابشناسى‏
در قسمت کتابشناسي برنامه‌، اطلاعات مربوط به نسخه شناسى‌،كتابشناسى و درباره مؤلف براى كاربر فراهم است كه از طريق دو فهرست كتاب و مؤلف مى تواند به آسانى به اين اطلاعات دسترسى پيدا كرد. براي آن‌که محققان بتوانند از اين بخش استفاده بيشتري ببرند، شايسته است امکانات زير به اين مجموعه افزوده شود:
- پشگفتار کتب تفسيري و مؤخره ترجمه‌هاي قرآن، حاوي نکات ارزشمندي در معرفي اثر و امتيازات آن و انگيزه مؤلف از نگارش اثر مي باشد که به جاست با اختصاص پوشه اي با عنوان «گفتار مؤلف» امکان دستيابي محققان به اين اطلاعات فراهم آيد.
- پيرامون بسياري از آثار موجود در برنامه جامع تفاسير نور، مقالات و تحقيقات ارزشمندي ارائه شده است که برخي از آن‌ها از اعتبار علمي خوبي برخوردار است‌. با در نظر گرفتن پوشه اي با عنوان «مقالات» در بخش کتابشناسي مي توان مقالات برگزيده را در اختيار کاربران قرار داد‌.
- اطلاعات ارائه شده در قسمت کتابشناسي و درباره مؤلف فاقد نشاني است و محققان را براي مراجعه به منابع اصلي با مشکل مواجه مي کند. مثلاً کتابشناسي ترجمه قرآن«الهي قمشه اي» بخشي از مقاله بهاء الدين خرمشاهي است که در نشريه وقف ميراث جاويدان به چاپ رسيده، اما نشاني آن چاپ نشده است.